Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Piszu

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2025 r.

Sąd Rejonowy w Piszu I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: sędzia Magdalena Łukaszewicz

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anita Topa

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2025 roku

sprawy z powództwa E. S.

przeciwko R. G. i W. D.

o uznanie czynności procesowej za bezskuteczną

i przeciwko W. D.

o zapłatę

o r z e k a:

I.  Uznaje za bezskuteczną w stosunku do powódki E. S. czynność procesową dłużnika M. G. (1) w postaci zgody - wyrażonej w toczącym się przed Sądem Rejonowym w Piszu pod sygnaturą akt I Ns 222/19 postępowaniu o dział spadku - na przyznanie przysługującego mu udziału wynoszącego 1/13 części:

1)  w prawie własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w B. w budynku nr (...) w gminie P., dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udziale 1/49 części w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...) – na rzecz pozwanej W. D. bez spłaty z jej strony,

2)  w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą nr (...) – na rzecz pozwanego R. G. bez spłaty z jego strony,

w celu zaspokojenia wierzytelności przysługującej powódce E. S. względem dłużnika M. G. (1), a wynikającej z nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Piszu wydanego 13.10.2020 r. w sprawie I Nc 473/20, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem z 02.12.2020 r., obejmującej: należność główną w kwocie 6 000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 16.05.2019 r. do dnia zapłaty, koszty postępowania nakazowego w kwocie 1 617 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 06.11.2020 r. do dnia zapłaty, koszty postępowania klauzulowego w kwocie 120 zł, koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 450 zł i koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 204,80 zł.

II.  Zasądza od pozwanej W. D. na rzecz powódki E. S. kwotę 11 601,29 zł (jedenaście tysięcy sześćset jeden złoty 29/100) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 15.04.2025 r. do dnia zapłaty.

III.  Zasądza od pozwanych R. G. i W. D. solidarnie na rzecz powódki E. S. kwotę 4 467 zł (cztery tysiące czterysta sześćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty.

IV.  Nakazuje pobrać od pozwanej W. D. na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu kwotę 784,50 zł (siedemset osiemdziesiąt cztery złote 50/100) tytułem opłaty sądowej od pozwu o zapłatę i tytułem zwrotu połowy wydatków na koszty stawiennictwa świadka.

V.  Nakazuje pobrać od pozwanego R. G. na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu kwotę 34,50 zł (trzydzieści cztery złote 50/100) tytułem zwrotu połowy wydatków na koszty stawiennictwa świadka.

sędzia Magdalena Łukaszewicz

Sygn. akt I C 495/24

UZASADNIENIE

E. S. wystąpiła przeciwko W. D. i R. G. z pozwem – zmodyfikowanym w toku procesu – o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powódki czynności procesowej dłużnika M. G. (1) w postaci zgody wyrażonej w toczącym się przed Sądem Rejonowym w Piszu pod sygnaturą akt I Ns 222/19 postępowaniu o dział spadku, na przyznanie przysługującego dłużnikowi udziału wynoszącego 1/13 części:

3)  w prawie własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w B. w budynku nr (...) w gminie P., dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udziale 1/49 części w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...) – na rzecz pozwanej W. D. bez spłaty z jej strony,

4)  w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą nr (...) – na rzecz pozwanego R. G. bez spłaty z jego strony,

w celu zaspokojenia wierzytelności przysługującej powódce E. S. względem dłużnika M. G. (1), a wynikającej z nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Piszu wydanego 13.10.2020 r. w sprawie I Nc 473/20, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem z 02.12.2020 r., obejmującej:

- należność główną w kwocie 6 000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 16.05.2019 r. do dnia zapłaty,

- koszty postępowania nakazowego w kwocie 1 617 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 06.11.2020 r. do dnia zapłaty,

- koszty postępowania klauzulowego w kwocie 120 zł,

- koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 450 zł,

- koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 204,80 zł.

W uzasadnieniu powódka podniosła, że prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Piszu M. M. (1) pod sygn. akt I Km 23/21 postępowanie egzekucyjne przeciwko jej dłużnikowi M. G. (1) pozostaje do chwili obecnej bezskuteczne, co prowadzi do wniosku, że dłużnik jest niewypłacalny. W ocenie powódki, zgadzając się na dokonanie działu spadku w sposób orzeczony przez Sąd Rejonowy w Piszu w sprawie I Ns 222/19, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela – powódki, albowiem czynność ta spowodowała wyprowadzenie z majątku dłużnika jedynych składników jego majątku (udziałów w prawie własności ww. nieruchomości), w stosunku do których powódka mogłaby skierować egzekucję. Nadto, czynność ta została dokonana przez dłużnika już po postawieniu wierzytelności powódki w stan wymagalności, co nastąpiło w dniu 16 maja 2019 roku.

Pozwani W. D. i R. G. w odpowiedzi na pozew wnieśli o oddalenie powództwa w całości i o zasądzenie na ich rzecz od powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Pozwani podnieśli, że przekazanie udziałów w prawie własności ww. nieruchomości przez M. G. (1), jak też przez pozostałe rodzeństwo, było wynikiem tego, iż pozwani zajmowali się schorowaną matką do czasu jej śmierci. W ocenie pozwanych nie sposób więc przyjąć, że uzyskali oni korzyść majątkową nieodpłatnie. Zdanie pozwanych, koszt pomocy i opieki nad osobą starszą i schorowaną znacząco przewyższa wartość udziałów dłużnika w prawie własności ww. nieruchomości. Pozwani wskazali przy tym, że na dzień postępowania o dział spadku, nie wiedzieli, że M. G. (1) posiada jakiekolwiek zobowiązania stwierdzone orzeczeniem sądowym. Co więcej, po uzyskaniu od powódki informacji o istnieniu takich zobowiązań, w celu wyjaśnienia zaistniałej sytuacji pozwani niezwłocznie skontaktowali się z M. G. (1), który oświadczył, iż nie posiada żadnego zobowiązania względem powódki.

Jednocześnie pozwani podnieśli, że dłużnik M. G. (1) jest właścicielem dwóch samochodów – O. (...) i T. (...). Dodatkowo, zajmuje się on wykonywaniem prac ogólnobudowlanych, o czym ogłasza na portalach społecznościowych. W tych okolicznościach, w ocenie pozwanych, nie można mówić o niewypłacalności dłużnika ani o niewypłacalności w wyższym stopniu. Dłużnik dysponuje bowiem majątkiem pozwalającym na zaspokojenie wierzyciela.

W toku niniejszego procesu, w dniu 4 grudnia 2024 roku, pozwana W. D. sprzedała prawo własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w B. w budynku nr (...) w gminie P., dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udział 1/49 części w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...) – za łączną cenę 270 000 złotych.

W związku z powyższym, pismem procesowym z dnia 15 kwietnia 2025 roku powódka E. S. wystąpiła z nowym roszczeniem obok pierwotnego, wnosząc o zasądzenie na jej rzecz od pozwanej W. D. kwoty 11 601,29 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od dnia wniesienia tegoż pisma procesowego, tj. od dnia 15 kwietnia 2025 roku do dnia zapłaty – tytułem zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej bez podstawy prawnej.

Powódka wskazała, że na dochodzoną kwotę 11 601,29 złotych składa się:

- należność główna w kwocie 6 000 zł,

- skapitalizowane odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od kwoty należności głównej od 16.05.2019 r. do 14.04.2025 r. w kwocie 3 209,49 zł,

- koszty postępowania nakazowego w kwocie 1 617 zł,

- koszty postępowania klauzulowego w kwocie 120 zł,

- koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 450 zł,

- koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 204,80 zł.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa o zapłatę w całości. W ocenie pełnomocnika pozwanych, warunkiem koniecznym w przypadku poszukiwania przez wierzyciela ochrony przed niewypłacalnością dłużnika przez bezpośrednie żądanie zasądzenia od osoby trzeciej sumy, jaką wierzyciel by pozyskał w wyniku egzekucji prowadzonej z majątku dłużnika, jest uprzednie uzyskanie przez wierzyciela prawomocnego wyroku, w którym czynność prawna osoby trzeciej z dłużnikiem zostanie uznana wobec niego za bezskuteczną.

Sąd Rejonowy ustalił, co następuje:

Nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 13 października 2020 roku wydanym w sprawie I Nc 473/20 Sąd Rejonowy w Piszu nakazał pozwanemu M. G. (1), aby w ciągu dwóch tygodni od doręczenia mu tegoż nakazu zapłacił na rzecz powódki wy S. (...):

- kwotę 6 000 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 16.05.2019 r. do dnia zapłaty,

- kwotę 1 617 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia mu nakazu zapłaty do dnia zapłaty.

Zasądzona powyższym nakazem wierzytelność wynikała z ustnej umowy pożyczki zawartej w dniu 21 lutego 2017 roku pomiędzy E. S., a M. G. (1). Roszczenie E. S. o zwrot kwoty pożyczki stało się wymagalne w dniu 16 maja 2019 roku.

(dowód: znajdujące się w aktach sprawy I Nc 473/20 Sądu Rejonowego w Piszu: uzasadnienie pozwu k. 7-8, potwierdzenie przelewu k. 14, przedsądowe wezwanie do zapłaty k. 15-16, dowód nadania k. 17, dowód doręczenia k. 25-27)

Na podstawie wskazanego wyżej nakazu zapłaty, zaopatrzonego na wniosek wierzycielki w klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w Piszu z dnia 2 grudnia 2020 roku, E. S. wszczęła postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Piszu M. M. (1) pod sygn. akt I Km 23/21. Komornik ustalił, że dłużnik nie pobiera emerytury, renty ani zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz nie figuruje w ewidencji KRUS. Nadto ustalił, że dłużnik jest właścicielem dwóch samochodów osobowych: O. (...) (rok produkcji 2000) i T. (...) (rok produkcji 2002), nie przedstawiających żadnej wartości handlowej. Egzekucja z wierzytelności podatkowych oraz z rachunku bankowego dłużnika okazała się bezskuteczna, a wierzyciel nie wskazał mienia, z którego może być prowadzona egzekucja. Wobec powyższego komornik wysłuchał wierzyciela i dłużnika w trybie art. 827 k.p.c. przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia jego bezskuteczności.

(dowód: znajdujące się w aktach postępowania egzekucyjnego I Km 23/21: informacja z ZUS k. 20, zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego k. 22, informacja z KRUS k. 26-26v, informacja z US k. 28-33, informacja z CPiK k. 34-35, pismo z 24.01.2025 r. – wysłuchanie wierzyciela i dłużnika przed umorzeniem postępowania k. 36)

Sąd Rejonowy w Piszu postanowieniem z dnia 26 lutego 2019 roku wydanym w sprawie I Ns 303/18 stwierdził, że M. G. (1) nabył - na podstawie ustawy - spadek po swojej matce J. G. w udziale 1/13 części.

W dniu 1 sierpnia 2019 roku przed Sądem Rejonowym w Piszu zawisła sprawa o dział spadku po ww. J. G. (sygn. akt I Ns 222/19). W toku tegoż postępowania M. G. (1) wyraził zgodę, aby przysługujący mu udział 1/13 części:

1)  w prawie własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w B. w budynku nr (...) w gminie P., dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udziale 1/49 części w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...) – został przyznany na rzecz jego siostry W. D. bez spłaty z jej strony,

2)  w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą nr (...) – został przyznany na rzecz jego brata R. G. bez spłaty z jego strony.

Postanowieniem z dnia 12 listopada 2019 roku wydanym w sprawie I Ns 222/19 Sąd Rejonowy w Piszu dokonał działu spadku po J. G. w sposób zawnioskowany przez uczestników postępowania.

(dowód: postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku k. 46 akt sprawy I Ns 303/18 Sądu Rejonowego w Piszu; postanowienie o dziale spadku k. 53 akt sprawy I Ns 222/19 Sądu Rejonowego w Piszu)

W dniu 4 grudnia 2024 roku siostra dłużnika M. W. D. sprzedała nabyte w drodze dziedziczenia i działu spadku prawo własności stanowiącego odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w B. w budynku nr (...) w gminie P., dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udział 1/49 części w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze geodezyjnym (...) położonej w B. w gminie P., dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...) – za łączną cenę 270 000 złotych.

(dowód: umowa sprzedaży k. 199-202)

Na dzień wniesienia pozwu o zapłatę, tj. 15 kwietnia 2025 roku (pismo procesowe k. 176-185), wierzytelność E. S. obejmowała:

- należność główną w kwocie 6 000 zł orzeczona nakazem zapłaty wydanym w sprawie I Nc 473/20,

- skapitalizowane odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od ww. kwoty należności głównej za okres od 16.05.2019 r. (data wymagalności roszczenia) do 14.04.2025 r. (dzień poprzedzający wniesienie pozwu o zapłatę) w kwocie 3 209,49 zł,

- koszty postępowania nakazowego w sprawie I Nc 473/20 w kwocie 1 617 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 06.11.2020 r. do dnia zapłaty,

- koszty postępowania klauzulowego w kwocie 120 zł,

- koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 450 zł,

- koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 204,80 zł.

(okoliczności bezsporne)

Sąd Rejonowy zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w całości.

W myśl art. 527 § 1 k.c., gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Na podstawie wskazanego przepisu można wyróżnić następujące przesłanki warunkujące możliwość skorzystania przez uprawnionego ze skargi pauliańskiej:

1) istnienie wierzytelności,

2) dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią,

3) uzyskanie wskutek tej czynności przez osobę trzecią korzyści majątkowej,

4) pokrzywdzenie wierzyciela wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika,

5) dokonanie przez dłużnika czynności ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela

6) oraz działanie osoby trzeciej w złej wierze.

Stosownie do art. 531 § 1 k.c. uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.

Przedmiotem określonego w art. 527 § 1 k.c. żądania wierzyciela, nazywanego tradycyjnie w doktrynie i orzecznictwie akcją lub skargą pauliańską, może być czynność prawna dłużnika dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, wskutek której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. Przez czynność prawną w prawie cywilnym rozumie się zdarzenie, którego konieczny element stanowi co najmniej jedno oświadczenie woli i które wywiera skutki w sferze prawa materialnego zamierzone przez osobę lub osoby składające oświadczenie woli tworzące to zdarzenie; ponadto - może wywierać skutki wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów (zob. art. 56 i 60 k.c.).

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 czerwca 2010 roku (III CZP 41/10) oraz uchwale z dnia 8 października 2015 roku (III CZP 56/15), zajął stanowisko o dopuszczalności zaskarżenia czynności procesowej dłużnika w postaci zaakceptowanej przez sąd zgody na dokonanie w sposób określony we wniosku, o którym mowa w art. 622 § 2 k.p.c., zniesienia współwłasności, działu spadku i podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, na podstawie przepisów o skardze pauliańskiej, stosowanych w tym zakresie w drodze analogii.

W uchwałach powyższych Sąd Najwyższy podzielił wypowiedzi piśmiennictwa - zwłaszcza odnoszące się krytycznie do odmiennego stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 19 października 1995 roku w sprawie III CRN 40/95 - iż sama możliwość udziału wierzycieli w postępowaniu działowym i regulacja zawarta w art. 622 § 2 k.p.c., nakazująca sądowi zbadanie, czy projekt zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału majątku wspólnego) nie sprzeciwia się prawu i zasadom współżycia społecznego oraz nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych, nie zapewniają pełnego poszanowania interesu wierzycieli uczestnika postępowania, ponieważ brak proceduralnych gwarancji powiadomienia wierzycieli uczestników o toczącym się postępowaniu działowym, a uczestnicy postępowania mogą być silnie zainteresowani w zatajeniu istnienia swych wierzycieli przed sądem. W rezultacie sąd może nie mieć wiedzy o prawdziwych motywach złożonego zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału majątku wspólnego). To otwiera drogę do wykorzystywania postępowania sądowego do działania na niekorzyść wierzycieli uczestnika tego postępowania. Gdyby w takich wypadkach nie dopuścić skargi pauliańskiej, przyodziane w szaty postępowania sądowego zgodne oświadczenia uczestników mogłyby prowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli jednego z nich bez jakiejkolwiek możliwości efektywnego przeciwdziałania temu. Jeżeliby oświadczenia woli zostały złożone w takim samym celu poza postępowaniem sądowym, czynność prawna składająca się z nich mogłaby niewątpliwie stać się przedmiotem skargi pauliańskiej, zaś złożone w toku postępowania sądowego byłyby nie do zaczepienia, mimo większej ich naganności niż w pierwszym przypadku, wynikającej bowiem nie tylko z działania w zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli, ale i z wykorzystania w tym niegodziwym celu postępowania sądowego.

Jakkolwiek w art. 527 i nast. k.c. jest mowa o czynności prawnej w rozumieniu prawa cywilnego, to zdaniem Sądu Najwyższego trafnie zauważono w piśmiennictwie, iż racje leżące u podstaw akcji pauliańskiej są, na co wskazuje geneza tej instytucji, w pełni aktualne w odniesieniu do wszelkich podjętych w zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli zachowań dłużnika prowadzących do uzyskania korzyści przez osobę trzecią.

Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość, z jednej strony, wykorzystania dopuszczonego przez art. 622 § 2 k.p.c. złożenia zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia współwłasności na niekorzyść wierzycieli, w takim samym stopniu, jak zawartej poza sądem umowy o zniesienie współwłasności, a z drugiej strony, posłużenie się w art. 527 i nast. k.c. terminem „czynności prawnej”, nieobejmującym swym zakresem czynności procesowej w postaci zgody uczestnika na określony we wniosku sposób zniesienia współwłasności, dowodzi istnienia w odniesieniu do wskazanej czynności procesowej luki w systemie ochrony prawnej wierzycieli, i to luki niezamierzonej, skoro inne środki prawne nie zapewniają tu odpowiedniej ochrony wierzycielom dłużnika. To samo dotyczy czynności procesowych w postaci zgody uczestnika na określony dział spadku, podział majątku, zniesienie współwłasności. Jak wiadomo, w tym przypadku art. 622 § 2 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie na podstawie odesłania (co do działu spadku zawartego w art. 688 k.p.c.).

Zdaniem Sądu Najwyższego, istnieją przesłanki do wypełnienia tej luki przez zastosowanie w odniesieniu do wymienionych czynności procesowych w drodze analogii przepisów o skardze pauliańskiej. Wskazał, że spełniony jest wymóg istotnego podobieństwa czynności prawnych stanowiących przedmiot regulacji w przepisach o skardze pauliańskiej z czynnościami procesowymi podejmowanymi z powołaniem się na art. 622 § 2 k.p.c. i przepisy, które do niego odsyłają. W art. 622 § 2 k.p.c. ustawodawca - tak samo jak w przypadku czynności prawnych prawa cywilnego - zasadniczo respektuje zgodną wolę uczestników postępowania i poddaje ją kontroli według kryteriów właściwych czynnościom prawnym (por. z art. 622 § 2 k.p.c. art. 58 k.c.). Choć więc w razie orzeczenia przez sąd zgodnie z wolą uczestników postępowania skutek prawny w zakresie zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału majątku wspólnego) bezpośrednio wynika z tego konstytutywnego orzeczenia, to jednak jest on w swej treści wyrazem zgodnej woli uczestników postępowania, także oczywiście wtedy, gdy uczestnicy zmierzają do pokrzywdzenia wierzycieli. Czyni to skargę pauliańską w odniesieniu do czynności procesowej dłużnika w postaci zgody, wyrażonej w postępowaniu o zniesienie współwłasności na przyznanie przez sąd własności rzeczy drugiemu współwłaścicielowi bez ekwiwalentu z jego strony, środkiem ochrony wierzycieli równie odpowiednim jak w przypadkach dokonanych przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli czynności prawnych prawa cywilnego przysparzających korzyść majątkową osobie trzeciej. To samo oczywiście dotyczy czynności procesowych dłużnika podjętych na podstawie art. 622 § 2 k.p.c. stosowanego na zasadzie odesłania odpowiednio w postępowaniu o dział spadku i postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami.

Zastosowanie przepisów o skardze pauliańskiej w drodze analogii do omawianych czynności procesowych w razie ziszczenia się wszystkich niezbędnych do tego przesłanek wynikających z tych przepisów otwiera wierzycielowi na podstawie uzyskanego wyroku, uznającego w stosunku do niego za bezskuteczną czynność procesową dłużnika w postaci zaakceptowanej przez sąd zgody na określony sposób zniesienia współwłasności (dział spadku, podział majątku wspólnego), możliwość prowadzenia egzekucji z tego składnika majątkowego, który w wyniku orzeczenia sądu zapadłego w następstwie uwzględnienia zgodnego wniosku co do sposobu zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału majątku) wyszedł z majątku dłużnika, tak jakby nadal w nim pozostawał. Wyrok pauliański powoduje zatem w tych przypadkach, choć ma za przedmiot jedynie czynność procesową dłużnika zaakceptowaną przez sąd, w istocie ograniczenie skuteczności materialnoprawnej uwarunkowanego tą czynnością orzeczenia sądu, bo dopiero ono, z chwilą uprawomocnienia się, wywiera, odzwierciedlające treść tej czynności, skutki prawne w zakresie zniesienia współwłasności (działu spadku, podziału majątku wspólnego).

Sąd Najwyższy podkreślił, iż to że wyrok pauliański wpływa tu w istocie na skutki konstytutywnego, prawomocnego orzeczenia sądu, nie sprzeciwia się zastosowaniu przepisów o skardze pauliańskiej w drodze analogii w omawianym zakresie. Nie dochodzi tu bowiem co do zasady do pozbawienia mocy obowiązującej tego orzeczenia, a jedynie do podmiotowego ograniczenia jego skuteczności w sposób właściwy akcji pauliańskiej z powodu okoliczności, jakkolwiek zakorzenionych w samej czynności procesowej leżącej u podstaw wskazanego orzeczenia, to jednak nierozpoznawanych w postępowaniu działowym i w tym sensie nowych z punktu widzenia podstawy tego orzeczenia.

Sąd Rejonowy rozpoznający niniejszą sprawę, w pełni podziela powyższe stanowisko Sądu Najwyższego o możliwości zastosowania przepisów o skardze pauliańskiej w drodze analogii do czynności procesowej dłużnika w postaci zgody wyrażonej w postępowaniu sądowym na określony dział spadku, podział majątku wspólnego, zniesienie współwłasności.

Poza sporem pozostawał fakt, że w toczącej się przed Sądem Rejonowym w Piszu pod sygn. akt I Ns 222/19 sprawie o dział spadku po J. G., dłużnik M. G. (1) i pozostali uczestnicy postępowania złożyli zgodny wniosek co do sposobu działu spadku i w wyniku uwzględnienia tego wniosku przez Sąd, udział dłużnika M. G. (1) wynoszący 1/13 części w prawie własności spadkowych nieruchomości został nabyty przez uczestników – pozwanych w niniejszej sprawie – niebędących dłużnikami, bez ekwiwalentu z ich strony.

W powództwie opartym na skardze pauliańskiej, powód, będący wierzycielem, powinien wskazać nie tylko czynność, która została dokonana z jego pokrzywdzeniem, sam fakt pokrzywdzenia, okoliczności subiektywne po stronie dłużnika i pozwanego, ale przede wszystkim winien wskazać, że istnieje dłużnik oraz, że pozwany uzyskał od niego korzyść majątkową kosztem powoda w tym sensie, że powód, na skutek wynikłej niewypłacalności dłużnika, nie jest w stanie zaspokoić się z majątku dłużnika odnośnie do swojej wierzytelności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24.11.2000 r., V CKN 149/00, Legalis). Powódka w ocenie Sądu, wymaganiom tym sprostała.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wykazał jednoznacznie, że wierzytelność powódki, stwierdzona prawomocnym nakazem zapłaty wydanym przez Sąd Rejonowy w Piszu w sprawie I Nc 473/20, stała się wymagalna w dniu 16 maja 2019 roku i jest wynikiem ustnej umowy pożyczki zawartej pomiędzy powódką, a dłużnikiem M. G. (1) w dniu 21 lutego 2017 roku. Powyższe wynika z twierdzeń pozwu i dokumentów załączonych do pozwu w ww. sprawie, które nie były przez pozwanego M. G. (1) kwestionowane. Na dzień orzekania w sprawie I Nc 473/20 (13 października 2020 r.) wierzytelność powódki nie była zaspokojona. Tymczasem zgodę w postępowaniu o dział spadku toczącym się pod sygn. akt I Ns 222/19, na przyznanie przysługującego mu udziału w prawie własności rzeczy innym współwłaścicielom bez ekwiwalentu z ich strony, dłużnik złożył w dniu 30 lipca 2019 roku (zob. oświadczenie dłużnika k. 6 akt sprawy I Ns 222/19). Nie budzi zatem wątpliwości, że w dacie dokonania ww. czynności procesowej M. G. (1) był dłużnikiem powódki. Poza sporem pozostaje również fakt, że w chwili zamknięcia rozprawy w niniejszej sprawie, wierzytelność powódki nie była zaspokojona.

W dalszej kolejności należało wykazać, że czynność procesowa dłużnika została dokonania z pokrzywdzeniem wierzycieli, przez co ustawa rozumie stan opisany w art. 527 § 2 k.p.c., czyli niewypłacalność bądź pogłębienie stanu niewypłacalności dłużnika. Niewypłacalność dłużnika oznacza zatem stan majątku dłużnika, w którym egzekucja prowadzona zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi. Najogólniej rzec biorąc, chodzi tu o aktualny brak możliwości wywiązania się z zobowiązań finansowych.

Przypomnieć należy, że zgodnie z przyjętym w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądem, pokrzywdzenie wierzyciela należy oceniać nie według chwili dokonania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili jej zaskarżenia, oraz że wiążąca się z pokrzywdzeniem niewypłacalność dłużnika musi istnieć zarówno w chwili wystąpienia ze skargą pauliańską, jak i w chwili orzekania przez sąd o zawartym w niej żądaniu uznania czynności prawnej za bezskuteczną (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22.3.2001 r., V CKN 280/00, nie publ., z dnia 23.7.2003 r„ II CKN 299/01, nie publ. lub z dnia 29.6.2004 r., II CK 367/03, nie publ.). W niniejszej sprawie zatem dla oceny pokrzywdzenia powódki miarodajny jest stan majątku dłużnika w chwili wytoczenia powództwa, tj. na listopad 2024 roku oraz w chwili wydania wyroku.

Z akt postępowania egzekucyjnego prowadzonego pod sygn. I Km 23/21 wynika, że na podstawie wskazanego wyżej nakazu zapłaty, zaopatrzonego na wniosek wierzycielki w klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w Piszu z dnia 2 grudnia 2020 roku, powódka wszczęła postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Piszu M. M. (1). Komornik ustalił, że dłużnik nie pobiera emerytury, renty ani zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz nie figuruje w ewidencji KRUS. Nadto ustalił, że dłużnik jest właścicielem dwóch samochodów osobowych: O. (...) (rok produkcji 2000) i T. (...) (rok produkcji 2002), nie przedstawiających żadnej wartości handlowej. Egzekucja z wierzytelności podatkowych oraz z rachunku bankowego dłużnika okazała się bezskuteczna, a wierzyciel nie wskazał mienia, z którego może być prowadzona egzekucja. Wobec powyższego komornik wysłuchał wierzyciela i dłużnika w trybie art. 827 k.p.c. przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia jego bezskuteczności.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 18.09.1998 r., sygn. akt III CKN 612/97 (OSNC 1999, nr 3, poz. 56), o niewypłacalności dłużnika w rozumieniu art. 527 § 2 k.c. świadczy m.in. bezskuteczność przeprowadzonej przeciwko niemu egzekucji, która, w odniesieniu do świadczeń pieniężnych, może być prowadzona z różnych, a zatem także tylko z niektórych składników majątku dłużnika.

Pozwani nie wykazali żadnego przedstawiającego wartość handlową majątku dłużnika. W tym miejscu wskazać należy, że nawet jeśli dłużnik rzeczywiście świadczy, jak twierdzą pozwani, usługi remontowo-budowlane, to robi to w tzw. szarej strefie. Nie ma zarejestrowanej jednoosobowej działalności gospodarczej i nie jest wspólnikiem jakiejkolwiek spółki prawa handlowego, przez co nie wystawia swoim zleceniodawcom żadnych dokumentów księgowych, a wynagrodzenie otrzymuje w gotówce. Taki sposób zarobkowania dłużnika powódki jest nieuchwytny dla organu egzekucyjnego.

W aspekcie powyższego – w ocenie Sądu – należy skonstatować, że dokonana przez dłużnika M. G. (1) czynność procesowa w postępowaniu o dział spadku, skutkowała pogłębieniem niewypłacalności dłużnika. Majątek ten mógł stanowić przedmiot zaspokojenia wierzyciela. Podjęta przez dłużnika czynność doprowadziła do wyzbycia się majątku, nie otrzymawszy w zamian świadczenia wzajemnego.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki uzasadniającej wniesione powództwo - dokonania przez dłużnika czynności „ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela” – wskazać należy, że zaskarżenie możliwe jest tylko wtedy, gdy dłużnik, dokonując czynności działał ze świadomością pokrzywdzenia. Sam fakt istnienia stanu niewypłacalności nie stanowi zatem wystarczającej przesłanki zaskarżenia czynności dłużnika (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 22.03.2007 r., III CSK 405/06, Legalis; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19.11.1997 r., I ACa 737/97, Legalis). W judykaturze podnosi się, że do przyjęcia świadomości dłużnika pokrzywdzenia wierzycieli (...) wystarczy, by dłużnik takie pokrzywdzenie przewidywał w granicach ewentualności (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 18.03.2010 r., V ACa 27/10, Legalis).

W aspekcie powyższego, w ocenie Sądu, powódka wykazała istnienie po stronie dłużnika świadomości pokrzywdzenia wierzyciela. Świadomość posiadanego względem powódki zobowiązania finansowego dłużnik miał już na przełomie marca 2019 roku, kiedy to otrzymał pismo zawierające oświadczenie powódki o wypowiedzeniu umowy pożyczki, z zachowaniem 6-tygodniowego terminu wypowiedzenia, wraz z przedsądowym wezwaniem do zapłaty. Wobec bezskuteczności tych działań, sprawę skierowano na drogę postępowania sądowego. Powyższe wskazuje, że wyrażając zgodę w postępowaniu o dział spadku na przyznanie swojego udziału w prawie własności nieruchomości na rzecz pozwanych bez ekwiwalentu z ich strony (lipiec 2019 r.) dłużnik świadomie podjął działanie mające na celu pokrzywdzenie wierzyciela, z bezpośrednim zamiarem uniemożliwienia zaspokojenia roszczeń powódki.

Do przyjęcia, iż osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wystarczyło wykazanie, że na podstawie czynności prawnej dłużnika nabyła ona rzecz lub prawo albo została zwolniona z obowiązku, co spowodowało zmianę w majątku dłużnika prowadzącą do pokrzywdzenia wierzycieli (wyrok Sądu Najwyższego z 07.12.1999 r., I CKN 287/98, Legalis). W niniejszej sprawie nie ulegało wątpliwości, że pozwani, w wyniku czynności procesowej dłużnika w postaci zgody wyrażonej w postępowaniu o dział spadku, nabyli nieodpłatnie udział dłużnika wynoszący 1/13 części w prawie własności opisanych wyżej nieruchomości. Odnieśli zatem korzyść majątkową rozumianą jako powiększenie swojego majątku.

Ostatnią przesłanką skargi pauliańskiej jest działanie osoby trzeciej w złej wierze, tj. rzeczywista lub możliwa do uzyskania przy zachowaniu należytej staranności wiedza osoby trzeciej o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Uzasadnieniem aksjologicznym dla tej przesłanki jest założenie, że tylko zła wiara osoby trzeciej usprawiedliwia udzielenie wierzycielowi ochrony jej kosztem.

Ustawodawca ułatwia wierzycielowi pauliańskiemu dochodzenie swych uprawnień za pomocą systemu domniemań prawnych, zwalniających wierzyciela z ciężaru dowodu złej wiary osoby trzeciej będącej w bliskim stosunku z dłużnikiem (art. 527 § 3 k.c.) lub posiadającej status przedsiębiorcy pozostającego z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych (art. 527 § 4 k.c.).

Zgodnie z art. 527 § 3 k.c., jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Bliski stosunek, łączący dłużnika z osobą trzecią, to nie tylko więzi rodzinne (pokrewieństwo, powinowactwo), ale też inne więzi uczuciowe (narzeczeństwo, konkubinat, związek partnerski, przyjaźń, wdzięczność, zaufanie etc.), o ile w konkretnej sprawie pozwalają one na przyjęcie, że osoba trzecia mogła znać sytuację majątkową dłużnika i cel jego działań. W orzecznictwie wskazano na potrzebę szerokiego pojmowania „stosunku bliskości”, w ramach którego mieszczą się także relacje o charakterze majątkowym związane z prowadzeniem wspólnych interesów i wynikającą stąd wiedzą jednej osoby o sytuacji majątkowej drugiego podmiotu (wyrok Sądu Najwyższego z 07.03.2013 r., IV CSK 452/12, Legalis). W literaturze dostrzeżono tendencję orzeczniczą do rozszerzania kręgu osób bliskich ( M. Jasińska , Skarga pauliańska. Ochrona, s. 151-152 oraz s. 158 i n.).

Domniemania z art. 527 § 3 i § 4 k.c. mają charakter wzruszalny. Dla ich obalenia konieczny jest dowód niewiedzy. Celem wzruszenia domniemań osoba trzecia musi wykazać, że nie miała świadomości, iż dłużnik działa z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Złagodzenie przesłanki złej wiary i tym samym wzmocnienie pozycji wierzyciela dochodzącego ochrony w razie niewypłacalności dłużnika, przewiduje także przepis art. 528 k.c. zgodnie z którym, jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Przepis powyższy wyłącza przesłankę złej wiary osoby trzeciej, która na mocy czynności fraudacyjnej uzyskała od dłużnika korzyść bezpłatnie. W tej sytuacji kwestia braku wiedzy osoby trzeciej o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, pozostaje bez znaczenia. Prawnie irrelewantne jest nie tylko to, że osoba trzecia nie wiedziała o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, ale i to, czy osoba trzecia dochowała należytej staranności w tym zakresie. Powyższe oznacza, że osoba trzecia nie będzie mogła bronić się przed skargą pauliańską twierdzeniem, że nie wiedziała i nie mogła wiedzieć, nawet przy zachowaniu należytej staranności, iż dokonując czynności prawnej, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Wówczas do uwzględnienia skargi pauliańskiej wystarczy jedynie wykazanie pozostałych przesłanek z art. 527 § 1 i 2 k.c.

Zdaniem Sądu, czynność procesowa dokonana przez dłużnika M. G. (1) w sprawie I Ns 222/19 miała niewątpliwie charakter nieodpłatny. Dłużnik przekazał pozwanym swój udział w majątku spadkowym, nie domagając się od nich spłaty na swoją rzecz, a więc nieodpłatnie. Bez znaczenia w tych okolicznościach są twierdzenia pozwanych, jakoby przekazanie udziału przez dłużnika i pozostałych uczestników postępowania działowego nastąpiło w zamian za pomoc i opiekę, jaką pozwani sprawowali nad schorowaną matką do czasu jej śmierci. W ocenie Sądu, sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest wycenianie opieki i pomocy świadczonej schorowanemu rodzicowi. Pozwana również zeznała, że opiekując się matką nie liczyła na żadną gratyfikację. W ocenie Sądu, decyzja w kwestii ewentualnego wynagrodzenia należy wyłącznie do spadkodawcy, a jej realizacja możliwa jest w drodze np. umowy darowizny, testamentu, wydziedziczenia itp. Tymczasem, jak wprost wynika z zeznań pozwanej W. D., wolą spadkodawczyni było, aby posiadany przez nią majątek został sprzedany, a suma uzyskana ze sprzedaży została podzielona na wszystkich jej zstępnych, ponieważ żadne z jej dzieci nigdy od niej nic nie otrzymało.

Konsekwencją uznania, że dział spadku w zakresie, w jakim dłużnik rozporządził swoim udziałem w prawie własności ww. nieruchomości na rzecz pozwanych, miał charakter bezpłatny, była możliwość skorzystania przez wierzyciela z regulacji art. 528 k.c. Pozwani nie mogą zatem bronić się twierdząc, że o zobowiązaniach brata nie mieli żadnej wiedzy, bowiem w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma to żadnego znaczenia.

Natomiast nawet gdyby uznać, że czynność procesowa dłużnika miała charakter odpłatny, pozwani nie zdołali - w ocenie Sądu - wzruszyć domniemania prawnego z art. 527 § 3 k.c. Dla obalenia tego domniemania konieczny jest dowód niewiedzy, którego w ocenie Sądu pozwanym nie udało się przeprowadzić.

Świadek M. G. (2) (brat dłużnika i pozwanych) zeznał, że sytuacja finansowa M. latami była zła (…); notorycznie pożyczał on od kogoś pieniądze. Świadek A. C. zeznała, że z informacji uzyskanych przez nią od pozwanej (siostry dłużnika) wynika, że M. nigdy nie miał stałego dochodu, że pieniądze nigdy się go nie trzymały, że miał długi. Świadek A. S. i powódka zeznały, że M. był hazardzistą, tracił pieniądze na maszynach hazardowych i z tego powodu miał długi. Powódka zeznała ponadto, że dłużnik nie płacił alimentów na małoletnie dzieci w związku z czym prowadzone było przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne. Zeznania powyższe korelują z zeznaniami pozwanych, którzy podali, że o problemach hazardowych brata i posiadanych przez niego z tego powodu długach dowiedzieli się w 2016 roku. Pozwana zeznała ponadto, że brat nie płacił alimentów i z tego powodu prowadzone było przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne. Pozwany z kolei zeznał, że nie wierzy bratu, który twierdzi, że nie pożyczył pieniędzy od powódki.

Sąd dał wiarę zeznaniom ww. świadków i stron w powyższym zakresie, albowiem uzupełniały się i były spójne. Zeznania pozostałych przesłuchanych w sprawie świadków albo nie wnosiły nic na temat sytuacji finansowej dłużnika (H. G., C. C., T. P.), albo pozostawały w oczywistej sprzeczności z zeznaniami stron (A. B.) i przez to Sąd uznał je za niewiarygodne.

W ocenie Sądu, analiza przytoczonych wyżej zeznań świadków i stron nie pozwala na przyjęcie, że pozwani nie wiedzieli, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Pozwani, z racji bliskiego pokrewieństwa z dłużnikiem (rodzeństwo), doskonale znali tryb życia swojego brata, zdawali sobie sprawę z jego nieodpowiedzialności i problemów hazardowych i byli zorientowani w jego sytuacji finansowej.

Mając powyższe na względzie, należało zdaniem Sądu stwierdzić, że w niniejszej sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki stwierdzenia bezskuteczności przedmiotowej czynności procesowej dłużnika względem powódki, dlatego na podstawie powołanych wyżej przepisów Sąd orzekł, jak w punkcie I. wyroku.

W niniejszej sprawie powódka obok roszczenia pauliańskiego dochodziła ponadto zapłaty od pozwanej W. D., która w toku niniejszego procesu zbyła otrzymane nieodpłatnie w postępowaniu o działu spadku prawo własności lokalu mieszkalnego, dla którego Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), oraz w udział 1/49 części w prawie własności nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w Piszu prowadzi księgę wieczystą (...), za cenę 270 000 złotych.

Zgodnie z art. 532 k.c., wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została w wyniku akcji pauliańskiej uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które w następstwie czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Przewidzianym w tym przepisie skutkiem uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela jest więc rozszerzenie ochrony wierzytelności pieniężnych przez dopuszczenie w celu ich zaspokojenia egzekucji nie tylko z majątku dłużnika, ale i z niewchodzących w skład majątku dłużnika praw majątkowych, które stanowiły przedmiot zaskarżonej przez wierzyciela czynności (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 28.11.1995 r., I CRN 218/95; 15.02.2007 r., II CSK 452/06; 11.05.2012 r., II CSK 548/11). Wyrok sądu uwzględniający powództwo stanowi materialno-prawną przesłankę powstania po stronie osoby trzeciej obowiązku takiego zachowania się, które pozwala wierzycielowi na uzyskanie tego na co mógł liczyć w przypadku realizacji wierzytelności z majątku dłużnika.

Zarówno w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba trzecia, która uzyskała przysporzenie wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, jest biernie legitymowana nawet wtedy, gdy rozporządziła przedmiotem przysporzenia na rzecz innej osoby, a nie zachodzą przesłanki do bezpośredniego pozwania innej osoby zgodnie z art. 531 § 2 k.c. Wyzbycie się przez osobę trzecią w/w przedmiotu lub wartości niczego w kwestii jej odpowiedzialności nie zmienia. Wprawdzie zaspokojenie się wierzyciela w wyniku egzekucji skierowanej do majątku osoby trzeciej nie jest w takiej sytuacji możliwe ale oznacza to jedynie niemożność skorzystania przez wierzyciela z określonego sposobu przymuszenia osoby trzeciej do wyrównania straty wynikłej z pozbawienia wierzyciela możności egzekwowania wierzytelności od dłużnika. Nie oznacza natomiast, że osoba trzecia zostaje zwolniona z odpowiedzialności wobec wierzyciela. Wierzyciel może poszukiwać ochrony przed niewypłacalnością dłużnika przez bezpośrednie żądanie zasądzenia od osoby trzeciej sumy jaką by pozyskał w wyniku egzekucji prowadzonej z majątku dłużnika (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 03.02.2005 r., II CK 412/04 oraz z 25.10.2012 r., I CSK 139/12, Legalis; uchwała Sądu Najwyższego z 24.02.2011 r., III CZP 132/10).

Zgodnie z jednolitym stanowiskiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, odpłatne zbycie przez osobę trzecią w toku sprawy wytoczonej na podstawie art. 527 § 1 k.c. przedmiotów majątkowych, objętych zaskarżoną czynnością prawną dłużnika, może uzasadniać roszczenie wierzyciela na podstawie art. 405 i nast. k.c. o zwrot korzyści uzyskanych przez osobę trzecią w wyniku zbycia (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: z 27.02.2004 r., V CK 272/03; z 30.09.2004 r., IV CK 30/04; z 03.02.2005 r., II CK 412/04; z 27.01.2006 r., III CSK 120/05; z 12.06.2008 r., III CZP 55/08; z 24.02.2011 r., III CZP 132/10, z 25.10.2012 r., I CSK 139/12).

W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Najwyższy stwierdził, że uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela (art. 531 § 1 k.c.) prowadzi do stwierdzenia ogólnego stanu pokrzywdzenia wierzyciela, a odpłatne rozporządzenie przez osobę trzecią nabytymi od dłużnika przedmiotami majątkowymi na rzecz innej osoby, bez uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia w sposób określony w art. 532 k.c., oznacza dalsze istnienie stanu pokrzywdzenia. Jeżeli w czasie trwania tego stanu osoba trzecia dokonuje rozporządzenia przedmiotami majątkowymi nabytymi od dłużnika, które miały służyć do zaspokojenia wierzyciela, to rozporządzenie takie w relacji osoby trzeciej z nabywcą może mieć swoją podstawę prawną, ale nie znaczy to, że taki transfer można uznać za prawnie usprawiedliwiony w relacji między wierzycielem a osobą trzecią. Trudno uznać za prawnie usprawiedliwione rozporządzenie majątkowe, w którym osoba trzecia zmierza do uniemożliwienia uzyskania zaspokojenia należności wierzyciela, zapewnionego mu wyrokiem uwzględniającym skargę pauliańską. Transfer taki musi więc prowadzić do powstania po stronie wierzyciela roszczenia kondykcyjnego, obejmującego korzyść majątkową uzyskaną w wyniku rozporządzenia przedmiotami majątkowymi nabytymi uprzednio od dłużnika. Trzeba dostrzec też związek funkcjonalny między uzyskaniem korzyści przez osobę trzecią w postaci ekwiwalentu za zbyty przedmiot majątkowy a niemożnością uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia w sposób przewidziany w art. 532 k.c. Można tym samym wskazać na przesłanki uzasadniające powstanie roszczenia kondykcyjnego wierzyciela wobec osoby trzeciej (art. 405 k.c.).

Opowiadając się za koncepcją, która dopuszcza możliwość stosowania do stosunku między wierzycielem a osobą trzecią przepisów art. 405 i nast. k.c., Sąd Najwyższy podkreślał, że stanowisko przeciwne, wiążące skargę pauliańską z przedmiotem czynności prawnej dokonanej przez dłużnika, mogłoby prowadzić w praktyce do unicestwienia tego środka prawnego, wystarczyłoby bowiem do tego dalsze zbycie przedmiotu osobie w dobrej wierze.

Bez znaczenia dla przyjęcia legitymacji biernej osoby trzeciej pozostaje okoliczność, że do rozporządzenia korzyścią majątkową przez tę osobę doszło przed doręczeniem jej pozwu i w związku z tym nie ma zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c., chodzi tu bowiem o ocenę uprawnień i obowiązków w sferze materialnoprawnej. Legitymacja procesowa wskazuje kwalifikację materialną podmiotów prowadzących spór w tym znaczeniu, że powód powinien być uprawniony do występowania z żądaniem udzielenia mu ochrony prawnej w stosunku do pozwanego, a pozwany zobowiązany do określonego zachowania się. Innymi słowy, dotyczy możliwości określenia na podstawie norm prawa materialnego, czy w sprawie występują w charakterze stron te podmioty, które są równocześnie podmiotami stosunku prawnego będącego przedmiotem sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24.02.2011 r., III CZP 132/10).

Ze względu na konstytutywny charakter wyroku pauliańskiego, nie ulega wątpliwości, że uznanie przez sąd czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela z powodu jego pokrzywdzenia, nie może stanowić tzw. rozstrzygnięcia przesłankowego w sprawie o zwrot wierzycielowi przez osobę trzecią bezpodstawnego wzbogacenia. Aby mogło zapaść orzeczenie uwzględniające roszczenie wierzyciela o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia przez osobę trzecią, musi też zapaść w stosunku do tej osoby orzeczenie uznające czynność prawną dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela. (por. wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 03.02.2005 r., II CK 412/04, z 25.10.2012 r., I CSK 139/12).

Wyłania się jednak kwestia, czy w razie rozporządzenia przez osobę trzecią przedmiotem uzyskanego od dłużnika przysporzenia na rzecz innej osoby w okolicznościach niepozwalających na zastosowanie art. 531 § 2 k.c., wierzyciel może wytoczyć osobie trzeciej powództwo o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia dopiero po uzyskaniu prawomocnego wyroku pauliańskiego, czy też może wytoczyć to powództwo osobie trzeciej jednocześnie z powództwem pauliańskim; założeniem w tym ostatnim przypadku jest możliwość uwzględnienia powództwa o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia jedynie w razie zasadności powództwa pauliańskiego.

Sąd Rejonowy rozpoznający niniejszą sprawę opowiada się za drugą ewentualnością, która znalazła wyraz w orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia: 13 maja 1974 r., III CRN 88/74; 27 lutego 2004 r., V CSK 272/03; 30 września 2004 r., IV CK 30/04; 3 lutego 2005 r., II CK 412/04 oraz 12 czerwca 2008 r., III CZP 55/08.

Mając powyższe na uwadze, w związku z uwzględnieniem wniesionego przez E. S. powództwa pauliańskiego i odpłatnym rozporządzeniem przez pozwaną nabytymi od dłużnika przedmiotami majątkowymi na rzecz innej osoby, na podstawie art. 405 i nast. k.c. oraz art. 481 k.c. w punkcie II. wyroku Sąd zasądził od pozwanej W. D. na rzecz powódki dochodzoną kwotę wierzytelności 11 601,29 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 15 kwietnia 2025 roku, tj. od dnia wniesienia pozwu o zapłatę.

W sprawie poza sporem pozostawał fakt, że na wierzytelność powódki w kwocie 11 601,29 złotych składa się:

- należność główna w kwocie 6 000 zł orzeczona nakazem zapłaty wydanym w sprawie I Nc 473/20,

- skapitalizowane odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od ww. kwoty należności głównej za okres od 16.05.2019 r. (data wymagalności roszczenia) do 14.04.2025 r. (dzień poprzedzający wniesienie pozwu o zapłatę) w kwocie 3 209,49 zł,

- koszty postępowania nakazowego w sprawie I Nc 473/20 w kwocie 1 617 zł,

- koszty postępowania klauzulowego w kwocie 120 zł,

- koszty zastępstwa prawnego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 450 zł,

- koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 204,80 zł.

Zasądzona kwota nie przekracza wartości udziału dłużnika w spadku (270 000 zł x 1/13 = 20 769,23 zł).

Na marginesie wskazać należy, iż zgodnie z treścią nakazu zapłaty wydanego w sprawie I Nc 473/20, powódce należne są także odsetki ustawowe za opóźnienie w zapłacie kosztów postępowania wynoszących 1 617 złotych, liczone za okres od 06.11.2020 r. (tj. po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu odpisu nakazu zapłaty) do dnia zapłaty. Skapitalizowane odsetki naliczone od kwoty 1 617 złotych za okres od 06.11.2020 r. do 14.04.2025 r. (tj. do dnia poprzedzającego wniesienie pozwu o zapłatę) wynoszą 710,18 złotych. Sąd nie mógł jednak wyjść ponad żądanie pozwu.

Orzeczenie o kosztach procesu oparte zostało na treści art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Strona powodowa wygrała niniejszą sprawę w całości, a tym samym należne jej były poniesione koszty procesu w łącznej wysokości 4 467 złotych. Na koszty te złożyły się: kwota 3 600 złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego - ustalona na podstawie § 2 pkt 5 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, kwota 17 złotych tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od udzielonego pełnomocnictwa, kwota 750 złotych tytułem uiszczonej opłaty sądowej od skargi pauliańskiej i kwota 100 złotych tytułem uiszczonej opłaty od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia.

Od wskazanych powyżej kosztów – na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c. – należne powódce były również odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego naliczane od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

W sprawie, z budżetu Skarbu Państwa tymczasowo pokryta została opłata od pozwu o zapłatę (750 złotych) oraz koszty stawiennictwa świadka K. B. (69 zł).

Wobec powyższego, mając na uwadze wynik procesu, na podstawie art. 83 ust. 2 w zw. z art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tj. Dz.U. z 2020r., poz. 755), Sąd nakazał pobrać na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Piszu:

- od pozwanej W. D. kwotę 784,50 zł (750 zł + 34,50 zł), tj. opłatę od pozwu o zapłatę i połowę kosztów stawiennictwa świadka,

- od pozwanego R. G. kwotę 34,50 zł, tj. połowę kosztów stawiennictwa świadka.

sędzia Magdalena Łukaszewicz